Hindistan'ın Haryana ve Punjab eyaletlerinden gelen Murrah, dünyanın en yüksek sütlü manda ırkıdır; laktasyonda ortalama 1.800–2.200 litre, seçilmiş sürülerde 2.500 litreye ulaşan verimi ile Anadolu Mandası'nın yaklaşık iki katı süt üretir. Türkiye'ye TAGEM bünyesinde yapılan ithal programlarıyla girmiş; Anadolu Mandası ile melezlenmesiyle elde edilen kuşak 'Murana' adıyla tanınmaktadır. Dişi 450–650 kg, erkek 550–800 kg. Dönük spiral boynuzları, siyah derisi ve kısa kuyruğuyla tanınan ırk, ısı stresine Anadolu Mandası kadar hassastır; çamur banyosu veya su sisi sistemi olmadan verimli yetiştiricilik mümkün değildir. Yüksek süt verimi nedeniyle laktasyon başında negatif enerji dengesine (NEB) girme riski yüksektir; dengeli TMR (Toplam Karma Rasyon) ve yakın takip zorunludur.
Bu rehberde Murrah Mandası için günde ne kadar ve ne tür yem verilmesi gerektiği, hangi yemlerin önerildiği, yaşam dönemlerine göre yem miktarları ile kış ve yaz aylarında dikkat edilmesi gerekenler anlatılmaktadır.
Günlük beslenmede kullanılması önerilen yemler ve destekleyici takviyeler.
Negatif enerji dengesi (NEB) ve ketosis
Yüksek süt verimi nedeniyle laktasyon başında NEB kaçınılmazdır; ketosis gelişirse karaciğer yağlanması, üreme başarısızlığı ve süt verimi kaybı birlikte görülür. VKS haftalık izlenmeli; hızlı düşüşte bypass yağ ve enerji yoğun takviye artırılmalıdır.
Isı stresi
THI 72 eşiğinin üzerinde süt verimi, döl tutma oranı ve yem tüketimi hızla düşer. Çamur banyosu veya su sisi sistemi olmaksızın Türkiye yazlarında verimli Murrah yetiştiriciliği mümkün değildir.
Hipokalsemi (süt humması)
Yüksek kalsiyum mobilizasyonu gerektiren yüksek verimli ırklarda doğum çevresinde hipokalsemi riski artar; geçiş dönemi DCAD yönetimi ve anyonik tuz uygulaması zorunludur.
Aflatoksin bulaşması
Küflü mısır silajı aflatoksin B1 içerebilir; bu madde süte aflatoksin M1 olarak geçer. Manda sütünden üretilen kaymak ve yoğurt doğrudan tüketim ürünleri olduğundan halk sağlığı açısından kritiktir.
Mastitis
Yüksek sütlü ırklarda mastitis riski artar; hijyenik sağım koşulları, temiz yataklık ve düzenli meme sağlığı kontrolü zorunludur.
Türkiye iklimine adaptasyon
Murrah Hindistan'ın nemli tropikal iklimine adapte olmuştur; Türkiye'nin kış koşulları ve iklim farklılıkları stres faktörü oluşturabilir. Kapalı yalıtımlı ahır ve düzenli veteriner takibi önerilir.
| Besin değeri | Aralık (en az – en çok)Aralık |
|---|---|
| Günlük kuru yem | 12–20 kg/gün |
| Protein oranı | 12–18 % |
| Enerji değeri | 10–13.5 MJ/kg kuru madde |
| Mineral değerleri(rasyonun kuru maddesinde) | |
| Kalsiyum | 0.4–0.75 % |
| Fosfor | 0.3–0.5 % |
| Magnezyum | 0.2–0.3 % |
| Sodyum | 0.1–0.2 % |
TMR'nin temel enerji ve lif kaynağıdır; yüksek nişasta içeriği ve yüksek nemli yapısıyla rumen sindirilebilirliğini artırır. Laktasyon zirvesinde günde 18–25 kg mısır silajı standart Murrah rasyonunun omurgasını oluşturur. Kaliteli hasat, sıkı silaj yapımı ve parti başına aflatoksin kontrolü zorunludur.
%8.5
%32
%22
Murrah'ın yüksek protein ihtiyacını karşılayan kaliteli kaba yem; yüzde on altı ile on sekiz ham protein içerir. Laktasyon zirvesinde mısır silajıyla birlikte TMR'nin protein matriksini oluşturur ve aynı zamanda rumen tampon görevi görür. Gebelik sonu geçiş döneminde de tercih edilir.
%17
%87
%27
Laktasyon enerji açığını kapatan temel tahıl yemi; mısır kırması yaklaşık 12.5 MJ ME/kg KM enerji değeriyle tercih edilebilir, arpa yaygın bulunabilirliği nedeniyle çoğu işletmede kullanılır. Murrah'ın yüksek süt verimi nedeniyle tahıl miktarı Anadolu Mandası'na göre belirgin biçimde daha yüksektir; ancak rumen asidozu riskine karşı TMR'ye dengeli dağıtılmalıdır.
%10
%87
%5
Rumen tampon görevi gören temel lif kaynağıdır. Mandanın yüksek selüloz sindirimi sayesinde kaliteli çayır kuru otu kaba yem matriksini destekler. İdame ve kuruda kalma dönemlerinde yeterli miktarda kuru ot, kesif yem ihtiyacını azaltır.
%9
%87
%34
Laktasyon zirvesinde ve gebelik sonu dönemde protein açığını kapatan yüksek proteinli yem; yüzde kırk beş ile kırk yedi ham protein içerir. Pamuk küspesiyle kıyaslandığında gossipol riski taşımaz; bu nedenle yüksek verimli Murrah rasyonlarında tercih edilir. Rumen bypass protein fraksiyonu sayesinde verim yanıtı hızlıdır.
%46
%89
%7
Laktasyon zirvesinde negatif enerji dengesini (NEB) önlemek için kullanılan yüksek enerjili rumen-stabil takviye; kalsiyum sabunları veya hidrojene palm yağı formunda kullanılır. Tek başına kesif yem artışıyla ulaşılamayan enerji yoğunluğunu sağlar; rumen pH'ını bozmadan enerji takviyesi yapar.
%0
%96
%0
Manda fizyolojisine özel Ca, P, Mg mineral karışımı; bakır duyarlılığı gözetilerek düşük bakır formülasyonlu hazırlanmış. Murrah'ın yüksek süt verimi nedeniyle kalsiyum ihtiyacı Anadolu Mandası'nın üzerindedir; laktasyonda kalsiyum karbonat (CaCO3) ek olarak verilebilir. Doğum öncesi geçiş döneminde anyonik tuz içeren formülasyon hipokalsemi riskini azaltır.
550 kg'da ~10–11 kg KM/gün. Kuru dönem vücut kondisyon skoru (VKS) 3.0–3.5 arasında tutulmalıdır; Murrah yüksek verimli bir ırk olduğundan aşırı yağlanma (VKS 4.0 üzeri) doğum güçlüğü ve metabolik bozukluk riskini artırır. Kaliteli çayır kuru otu ve mısır silajı ağırlıklı rasyon; kesif yem minimum düzeyde tutulur. Tuz taşı ve mineral blok serbest erişimde bulundurulmalıdır.
550 kg'da ~11–12.7 kg KM/gün. Murrah gebeliği 310–315 gün sürer. Son 3 haftada geçiş rasyonu uygulanmalıdır: Kesif yem günde 0.2–0.3 kg artırılarak rumen doğum sonrası yüksek enerji rasyonuna hazırlanır. DCAD yönetimiyle ya da anyonik tuz kullanımıyla hipokalsemi riski azaltılabilir; yüksek verimli ırklarda hipokalsemi (süt humması) riski daha belirgindir. Magnezyum ve E vitamini takviyesi bu dönemde artırılmalıdır. Bypass yağ ve soya küspesi geçiş döneminde kademeli artırılabilir.
550 kg'da ~14–18 kg KM/gün; yüksek verim nedeniyle rasyon hesabı zorunludur. Günlük süt verimi ortalama 12–20 kg; yağ yüzde 7–8, protein yüzde 4–4.5. Hayvan büyük olasılıkla negatif enerji dengesine (NEB) girer; VKS haftalık izlenmeli, hızlı düşüşte (haftada 0.5 puan üzeri) bypass yağ ve soya küspesi artırılmalıdır. Ketosis riski yüksektir: Karaciğer yağlanması gelişmeden önce erken belirti (süt verimi düşüşü, iştah azalması) fark edilmeli.
Örnek rasyon(550 kg inek, günlük 15 kg süt)
550 kg'da ~11–14 kg KM/gün. Süt verimi giderek düşer; kesif yem oranı buna paralel azaltılır. Hayvan NEB'den çıkar ve kondisyon kazanmaya başlar; hedef VKS 3.0–3.5 arasında tutulmalıdır. Kuruda kalma dönemine 60–90 gün kala sütten kesim planlanmalıdır. Tohumlama zamanlaması mevsimsel üreme eğilimine göre planlanmalıdır.
Doğumda canlı ağırlık 35–45 kg; 6. ay sonu hedef 120–160 kg. İlk 24 saatte kolostrum 5–6 lt/gün zorunludur; pasif bağışıklık kazanımı için kritiktir. 10. günden 3. aya kadar tam süt veya süt ikamesi verilir; 2. haftadan itibaren starter yem ve kaba yeme alıştırma başlar. Gossipol içeren pamuk tohumu küspesi rumen gelişimi tamamlanmamış buzağılara (ilk 3 ay) verilmemelidir. Bypass yağ buzağılara verilmez. 6. ay sonu hedefi: Kaba yem 2–3 kg/gün, kesif yem 0.8–1.5 kg/gün.
Aşağıdaki değerler için yemsatıcınıza veya veterinerinize danışın.
İz mineraller
Vitaminler(IU = uluslararası birim)
Yılın farklı dönemlerinde dikkat edilmesi gereken besleme değişiklikleri.
Kış
Kış döneminde mera yoktur; mısır silajı, yonca kuru otu ve tahıl ağırlıklı TMR uygulanır. Soğuk koşullarda enerji ihtiyacı yüzde on ile on beş artar; kesif yem miktarı hafifçe yükseltilmelidir. Kapalı ahırda D vitamini takviyesi kritik önem taşır. Su sıcaklığı takip edilmelidir; sulukların donmaması için yalıtım önlemi alınmalıdır. Kışın günlük su tüketimi 40–60 lt'ye düşebilir; sürekli erişim sağlanmalıdır.
Yaz
Murrah siyah derisi ve düşük ter bezi yoğunluğuyla ısı stresine son derece hassastır; eşik değer THI 72'dir. Bu eşiğin üzerinde süt verimi, yem tüketimi ve döl tutma oranı hızla düşer. Sabah erken (05:00–09:00) ve akşam geç (18:00–21:00) besleme saatleri uygulanmalı; öğlen saatlerinde hayvanlar gölgede dinlendirilmelidir. Çamur banyosu veya su sisi sistemi (sprinkler) zorunludur; günlük en az 2–4 saat çamur banyosu erişimi vücut yüzey sıcaklığını yaklaşık 4°C düşürür. Su tüketimi günde 80–120 lt'ye çıkabilir; sürekli taze ve serin su erişimi sağlanmalıdır.
Doğum öncesi
Doğumdan 3 hafta önce geçiş rasyonu başlatılmalıdır: kesif yem günde 0.2–0.3 kg artırılarak rumen yeni rasyona hazırlanır. Murrah'ın yüksek verim kapasitesi nedeniyle hipokalsemi (süt humması) riski belirgindir; DCAD değerini düşürmek için anyonik tuz uygulaması önerilir. Magnezyum takviyesi (rasyon bazında yüzde 0.25–0.35 Mg) sürdürülmelidir. E vitamini ve selenyum takviyesi doğumdan 3–4 hafta önce artırılmalıdır. Doğum sonrası NEB takibi için ilk 2 hafta süt verimi ve iştah günlük kaydedilmelidir.
