Türkiye'nin en yaygın yerli koyun ırkı; İç Anadolu'nun Konya, Ankara, Eskişehir ve Afyon illerinin sert step koşullarına binlerce yıldır adapte olmuş, yağlı kuyruklu et-yapağı ırkıdır. Dişi 45–55 kg, erkek 60–75 kg. Türkiye'deki toplam koyun varlığının yaklaşık yüzde kırkbeşini oluşturur. Yılda 2.0–2.5 kg kaba hallaç tipi yapağı verir; kilim ve keçe sanayisinin temel hammaddesidir. Laktasyon başına 50–80 kg süt üretir; yalnızca kuzu beslemeye yeterlidir. Yağlı kuyruğundaki yağ birikimi kış ve kuraklık dönemlerinde enerji deposu işlevi görür.
Bu rehberde Akkaraman için günde ne kadar ve ne tür yem verilmesi gerektiği, hangi yemlerin önerildiği, yaşam dönemlerine göre yem miktarları ile kış ve yaz aylarında dikkat edilmesi gerekenler anlatılmaktadır.
Günlük beslenmede kullanılması önerilen yemler ve destekleyici takviyeler.
Bakır toksisitesi
Koyun bakır birikimine son derece hassastır; yüksek bakırlı sığır veya keçi minerali verilmesi kronik toksisiteye ve toplu ölümlere yol açabilir. Yalnızca koyuna özel, düşük bakır içerikli mineral kullanılmalıdır.
İç parazitler (Haemonchus contortus)
Yoğun otlatma koşullarında kan emen mide solucanı anemi ve kuzu ölümlerine yol açar; FAMACHA skoru ile bireysel değerlendirme ve rotasyonel otlatma zorunludur.
Ayak çürümesi (piyeten)
Islak ve çamurlu barınak koşullarında çok yaygındır; düzenli ayak banyosu ve kuru zemin yönetimi ile önlenebilir.
Selenyum eksikliği
Türkiye'nin büyük bölümünde toprak selenyumu düşüktür; yeni doğan kuzularda beyaz kas hastalığı (enzoötik müskülodistrofi) ve erişkinlerde üreme sorunlarına yol açar.
Gebelik toksemisi
İkiz veya üçüz gebe koyunlarda son dönem enerji yetersizliği iştahsızlık, bilinç bulanıklığı ve ölümle sonuçlanabilir; erken müdahale ve propilen glikol takviyesi gerektirir.
| Besin değeri | Aralık (en az – en çok)Aralık |
|---|---|
| Günlük kuru yem | 0.8–1.8 kg/gün |
| Protein oranı | 8–15 % |
| Enerji değeri | 8.5–11.5 MJ/kg kuru madde |
| Mineral değerleri(rasyonun kuru maddesinde) | |
| Kalsiyum | 0.28–0.5 % |
| Fosfor | 0.2–0.35 % |
| Magnezyum | 0.1–0.18 % |
| Sodyum | 0.08–0.14 % |
İç Anadolu step ve anız meralarının birincil yem kaynağı; kuru ve yarı kurak koşulda düşük proteinli ama hacimli otlatma imkanı sunar. Akkaraman, kültür ırklarına göre bu kaba meradan çok daha verimli yararlanır.
%9
%25
%30
Kış aylarının temel hacimli yemi; düşük protein ve enerji içermesine karşın Akkaraman'ın gelişmiş rumen sindirim kapasitesi sayesinde verimli biçimde değerlendirilir.
%4
%87
%42
Gebelik sonu ve laktasyon başında enerji açığını kapatan sınırlı tahıl takviyesi; kaba yem kalitesinin düşük olduğu kış ve erken ilkbahar döneminde kullanılır.
%11
%87
Saman ağırlıklı kış rasyonunda biriken mineral açığını kapatan; düşük bakır içerikli koyuna özel serbest yalama bloğu. Selenyum ve çinko eksiği için zorunludur.
50 kg'da ~0.90–1.00 kg KM/gün. Orta kalitede kaba yem veya step merası yeterlidir; tahıl takviyesine gerek yoktur. Kondisyon skoru 2.5–3.0 arasında tutulmalıdır. Çiftleşmeden 3–4 hafta önce yem düzeyini artırarak kondisyon 3.0–3.5'a yükseltmek (flushing) ikiz oranını belirgin artırır.
50 kg'da ~1.00–1.15 kg KM/gün. Fetüsün büyümesi rumen hacmini sıkıştırdığından kuru madde tüketimi düşer; yem enerji yoğunluğunu artır, hacmi azalt. Günde 0.10–0.20 kg arpa kırması ve mineral eklenir. İkiz gebelikte enerji ihtiyacı yüzde otuz kırk artar; ketoz riski gözetilmelidir. E vitamini ve selenyum takviyesi kuzu beyaz kas hastalığını önler.
Günlük süt verimi 0.3–0.5 lt'dir; yalnızca kuzu beslemeye yeterlidir. 50 kg'da ~1.25–1.75 kg KM/gün. Laktasyon kısa (90–120 gün) olduğundan süt zirvesini desteklemek için kaba yem kalitesi mera dönemiyle örtüştürülmelidir. Kuzu 90 günde sütten kesilir.
İlk 3 gün kolostrum zorunludur (vücut ağırlığının yüzde onu; ~0.2–0.4 lt/gün). İlk 2 haftada anne sütü başlıca yem kaynağıdır. 3. haftadan itibaren kuzu başlangıç yemi (creep feed) ve kaliteli kuru ot sunulmaya başlanır. 3. ayda hedef canlı ağırlık 20–25 kg. Soğuk ve ıslak doğum koşullarında hipotermi başlıca kuzu ölüm nedenidir; doğum anında hızlıca kurutulmalı ve ısıtılmalıdır.
Hedef günlük canlı ağırlık artışı 200–250 g. Kasaplık ağırlığı 35–45 kg; karkas verimi %47–52. Yağlı kuyruk besi döneminde belirginleşir; iç yağ oranı kültür ırklarına göre yüksektir. Mera bazlı bitirme (otlak besi), yoğun tahıl rasyonuna kıyasla ırka çok daha uygundur.
Örnek rasyon(20 kg besi kuzusu)
Aşağıdaki değerler için yemsatıcınıza veya veterinerinize danışın.
İz mineraller
Vitaminler(IU = uluslararası birim)
Yılın farklı dönemlerinde dikkat edilmesi gereken besleme değişiklikleri.
Kış
İç Anadolu'nun sert kış koşullarına adapte olmuştur; soğuğa ve kıtlığa kültür ırklarına göre çok daha toleranslıdır. Yağlı kuyruktaki yağ rezervi kış kıtlığında vücut ağırlığını korumasını sağlar. Kış rasyonu saman ağırlıklı tutulmalı; mineral blok serbest erişimde bulundurulmalıdır. Donmayan su erişimi şarttır. Rüzgar siperli açık barınak genellikle yeterlidir; ıslak ve çamurlu zemin ayak çürümesine (piyeten) yol açar.
Yaz
Yaz merası en verimli büyüme ve kondisyon kazanım evidir. Koyunlar sürü halinde göçer tarzda otlatılmalıdır. Ek tahıl takviyesine gerek kalmaz; mera protein ve enerji açığını kapatır. Gölgelik ve taze su sağlanmalıdır. Baklagil ağırlıklı nadir meralara sabah aç karnına ani salınmamalıdır. Mineral blok mera boyunca serbest erişimde tutulmalıdır.
Doğum öncesi
Doğuma son 6 haftada enerji ve protein takviyesi kuzu doğum ağırlığını ve kolostrum kalitesini belirler. E vitamini ve selenyum takviyesi bu dönemde iki katına çıkarılmalıdır; Türkiye step topraklarının büyük bölümü selenyum açısından yetersizdir. Aşırı besleme (kondisyon skoru 4 üzeri) doğum güçlüğüne ve yağlı karaciğer sendromuna yol açar.
