Afyon, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Uşak, Bolu ve İsparta illerinin zor step koşullarına özgü, yüzyıllardır marjinal meralarda biçimlenmiş küçük çerçeveli et-yapağı ırkı. Dişi 38–52 kg, erkek 50–65 kg. Türkiye koyun varlığının üçüncü büyük yerli ırkı olmakla birlikte bugün ciddi koruma baskısı altındadır. Yılda 1.6–2.5 kg yapağı verir; lif inceliği (21–42 mikron) Akkaraman'a göre belirgin biçimde daha ince olup geleneksel Türk halı ve kilim üretimiyle doğrudan değerlendirilen birincil hallaç tipi ırktır. Laktasyon başına 50–70 lt süt, yalnızca kuzu beslemeye yeterlidir.
Bu rehberde Dağlıç Koyunu için günde ne kadar ve ne tür yem verilmesi gerektiği, hangi yemlerin önerildiği, yaşam dönemlerine göre yem miktarları ile kış ve yaz aylarında dikkat edilmesi gerekenler anlatılmaktadır.
Günlük beslenmede kullanılması önerilen yemler ve destekleyici takviyeler.
Bakır toksisitesi
Koyun bakır birikimine son derece hassastır; sığır veya keçi minerali verilmesi kronik toksisiteye ve toplu ölümlere yol açabilir. Yalnızca koyuna özel, düşük bakır içerikli mineral kullanılmalıdır.
Yapağı lifi kopması
Gebelik veya laktasyon döneminde enerji açığı yaşanırsa lif büyüme bölgesinde kalıcı zayıflık noktası (fiber break) oluşur; kırkım sonrası lif değer kaybını geri kazanmak mümkün değildir.
İç parazitler (Haemonchus contortus)
Marjinal meralarda yoğun otlatma koşullarında kan emen mide solucanı anemi ve verim kaybına yol açar; FAMACHA skoru ile bireysel değerlendirme ve rotasyonel otlatma zorunludur.
Selenyum eksikliği
Türkiye'nin büyük bölümünde toprak selenyumu düşüktür; kuzularda beyaz kas hastalığı (enzoötik müskülodistrofi) ve erişkinlerde üreme sorunlarına yol açar.
Gebelik toksemisi
İkiz gebe koyunlarda son dönem enerji yetersizliği iştahsızlık, bilinç bulanıklığı ve ölümle sonuçlanabilir; yeterli enerji takviyesi ve kondisyon takibi zorunludur.
| Besin değeri | Aralık (en az – en çok)Aralık |
|---|---|
| Günlük kuru yem | 0.7–1.5 kg/gün |
| Protein oranı | 8–14 % |
| Enerji değeri | 8.5–11.5 MJ/kg kuru madde |
| Mineral değerleri(rasyonun kuru maddesinde) | |
| Kalsiyum | 0.28–0.5 % |
| Fosfor | 0.2–0.35 % |
| Magnezyum | 0.12–0.18 % |
| Sodyum | 0.08–0.14 % |
Batı Anadolu kıraç step ve yayla meralarının birincil yem kaynağı; düşük verimli otlakları verimli değerlendirme yeteneği bu ırkın en temel ekonomik avantajıdır. İthal veya kültür ırklarına göre aynı meradan çok daha fazla yararlanır.
%9
%25
%30
Kış ve kıtlık dönemlerinin temel hacimli yemi; düşük protein ve enerjisine karşın Dağlıç'ın gelişmiş rumen kapasitesi sayesinde verimli biçimde değerlendirilir.
%4
%87
%42
Gebelik sonu ve laktasyon başında enerji açığını kapatan sınırlı tahıl takviyesi; kırkım öncesi dönemde de yapağı kalitesini desteklemek için kullanılır.
%11
%87
Saman ağırlıklı kış rasyonunda biriken mineral açığını kapatan; düşük bakır içerikli koyuna özel serbest yalama bloğu. Yapağı kalitesi için çinko ve selenyum içerikli formülasyon tercih edilmelidir.
45 kg'da ~0.81–0.90 kg KM/gün. Küçük çerçeveli yapısıyla bu ırk düşük kaliteli kaba yemden bile idamesini sürdürebilir; tahıl takviyesine gerek yoktur. Kondisyon skoru 2.5–3.0 arasında tutulmalıdır. Çiftleşmeden 3–4 hafta önce yem düzeyini artırarak kondisyon 3.0–3.5'a yükseltmek (flushing) ikiz oranını yüzde otuz kırklara taşır.
45 kg'da ~0.90–1.13 kg KM/gün. Fetüsün büyümesi rumen hacmini sıkıştırdığından kuru madde tüketimi düşer; yem enerji yoğunluğunu artır, hacmi azalt. Günde 0.08–0.15 kg arpa kırması ve mineral eklenir. İkiz gebelikte enerji ihtiyacı yüzde otuz kırk artar; ketoz riski için kondisyon takibi zorunludur. E vitamini ve selenyum takviyesi kuzu beyaz kas hastalığını önler.
Günlük süt verimi 0.5–0.8 lt'dir; yalnızca kuzu beslemeye yeterlidir. Laktasyon 75–105 gün sürer; kısalığı nedeniyle süt zirvesini mera ya da kaliteli kaba yemle örtüştürmek kritiktir. 45 kg'da ~1.13–1.58 kg KM/gün. Günde 0.10–0.18 kg arpa kırması ve mineral desteği verilir. Kuzu 90 günde sütten kesilir.
İlk 3 gün kolostrum zorunludur (vücut ağırlığının yüzde onu; ~0.2–0.4 lt/gün). 3. haftadan itibaren kuzu başlangıç yemi (creep feed) ve kaliteli kuru ot sunulmaya başlanır. 3. ayda hedef canlı ağırlık 18–24 kg; günlük canlı ağırlık artışı 200–240 g. Soğuk ve ıslak koşullarda hipotermi en sık kuzu kayıp nedenidir; doğum anında hızlıca kurutulmalı ve ısıtılmalıdır.
Hedef günlük canlı ağırlık artışı 200–250 g. Kasaplık ağırlığı 30–40 kg; karkas verimi %46–51. Küçük çerçeveli yapısı nedeniyle yoğun tahıl rasyonu yerine mera bazlı bitirme (otlak besi) daha uygun ve daha az asidoz risklidir.
Örnek rasyon(18 kg besi kuzusu)
Aşağıdaki değerler için yemsatıcınıza veya veterinerinize danışın.
İz mineraller
Vitaminler(IU = uluslararası birim)
Yılın farklı dönemlerinde dikkat edilmesi gereken besleme değişiklikleri.
Kış
Batı Anadolu'nun step-geçiş iklimine adapte olmuştur; kışlar soğuk ve kapalı olmakla birlikte Akkaraman'ın sert İç Anadolu kışından daha ılımandır. Saman ağırlıklı kış rasyonunda mineral blok serbest erişimde tutulmalıdır. Donmayan su erişimi şarttır. Rüzgar siperli açık barınak yeterlidir; uzun saman beslemesinde çinko ve selenyum eksikliği birikebilir.
Yaz
Yaz yayla ve step merası en verimli büyüme evidir; bu mevsim yapağı lif büyümesinin de en yüksek olduğu dönemdir. Ek tahıl takviyesine gerek kalmaz. Baklagil ağırlıklı nadir meralara sabah aç karnına ani salınmamalıdır. Mineral blok mera boyunca serbest erişimde tutulmalıdır.
Doğum öncesi
Doğuma son 6 haftada enerji ve protein takviyesi kuzu doğum ağırlığını ve kolostrum kalitesini belirler. E vitamini ve selenyum takviyesi bu dönemde iki katına çıkarılmalıdır; Türkiye step topraklarının büyük bölümü selenyum açısından yetersizdir. Kırkım doğuma 4 haftadan yakın yapılmamalıdır; kırkım stresi ile gebelik stresi üst üste gelmesi kondisyon kaybına yol açar.
