Artvin (Ardanuç) ve Rize'nin 2000 metre üzeri alpin yaylalarına özgü, Doğu Karadeniz'in nemli ve sarp coğrafyasında yüzyıllar içinde biçimlenmiş küçük-orta çerçeveli et-süt ırkı. Dişi 55–60 kg, erkek 65–70 kg; laktasyon başına yaklaşık 110 lt süt verir. Dik ve kayalık arazide üstün hareket yeteneği ile düşük kaliteli yayla otunu etkin değerlendirme kapasitesi en belirgin özelliğidir. FAO/DAD-IS kayıtlarında nesli tehlike altında olarak tanımlanan bu ırk, Türkiye Tarım Bakanlığı'nın yerli ırk koruma projesi kapsamındadır.
Bu rehberde Hemşin Koyunu için günde ne kadar ve ne tür yem verilmesi gerektiği, hangi yemlerin önerildiği, yaşam dönemlerine göre yem miktarları ile kış ve yaz aylarında dikkat edilmesi gerekenler anlatılmaktadır.
Günlük beslenmede kullanılması önerilen yemler ve destekleyici takviyeler.
Bakır toksisitesi
Koyun bakır birikimine son derece hassastır; sığır veya keçi minerali verilmesi kronik toksisiteye ve toplu ölümlere yol açabilir. Yalnızca koyuna özel, düşük bakır içerikli mineral kullanılmalıdır.
Selenyum eksikliği
Doğu Karadeniz toprakları büyük ölçüde selenyumdan yoksundur; kuzularda beyaz kas hastalığı (enzoötik miyodistrofi) ve erişkin koyunlarda kısırlık ile yavru atma sorunlarına yol açar. Gebelik ve laktasyon döneminde selenyum takviyesi zorunludur.
Hipotermi (yenidoğan kuzu)
Doğu Karadeniz'in yağışlı ve soğuk kış-ilkbahar döneminde doğan kuzularda hipotermi en sık ölüm nedenidir; doğumda hızlıca kurutulmalı, kolostrum en geç 2 saatte verilmeli ve sıcak ortam sağlanmalıdır.
İç parazitler (Haemonchus contortus)
Nemli iklim koşulları yüksek rakımlı meralarda bile parazit baskısını sürdürür; FAMACHA takibi ve rotasyonel otlatma zorunludur.
Genetik erozyon
FAO/DAD-IS'e göre nesli tehlike altında olan bu ırk giderek azalmaktadır. Damızlık seçiminde akrabalı yetiştirmeden kaçınılmalı, Tarım Bakanlığı koruma programlarına başvurulmalıdır.
| Besin değeri | Aralık (en az – en çok)Aralık |
|---|---|
| Günlük kuru yem | 1.2–3 kg/gün |
| Protein oranı | 8–16 % |
| Enerji değeri | 7.5–12 MJ/kg kuru madde |
| Mineral değerleri(rasyonun kuru maddesinde) | |
| Kalsiyum | 0.28–0.9 % |
| Fosfor | 0.2–0.55 % |
| Magnezyum | 0.12–0.2 % |
| Sodyum | 0.08–0.14 % |
Doğu Karadeniz'in 2000 metre üzeri alpin çayırları bu ırkın birincil ve en verimli yem kaynağıdır. Çim, korunga, üçgül ve yabani baklagillerden oluşan florası yüksek protein ve mineral içerir. Hemşin koyunu dik ve kayalık arazide mükemmel hareket yeteneğiyle diğer ırklara erişilemeyen eğimli parsellere ulaşır.
%14
%22
%28
Karadeniz bölgesinin nemli ikliminde biçilen ve kurutulan çayır kuru otu, kış aylarının temel kaba yemidir. İyi biçilmiş Karadeniz çayır otu samanı belirgin biçimde geride bırakır; kalite büyük ölçüde kurutma koşuluna bağlıdır.
%10
%86
%32
Gebelik sonu ve laktasyon başında enerji açığını kapatan sınırlı tahıl takviyesi. Yayla otlatmasının yetersiz kaldığı geçiş dönemlerinde kuru ot rasyonunu güçlendirir.
%11
%87
Kış kuru ot rasyonunda ve yayla döneminde biriken mineral açığını kapatan; düşük bakır içerikli koyuna özel serbest yalama bloğu. Doğu Karadeniz topraklarında yaygın selenyum eksikliğine karşı selenyum içerikli formülasyon tercih edilmelidir.
60 kg'da ~1.20–1.50 kg KM/gün. Yayla dönemi dışında kuru ot ağırlıklı idame yeterlidir; tahıl takviyesine gerek yoktur. Kondisyon skoru 2.5–3.0 arasında tutulmalıdır. Çiftleşmeden 3–4 hafta önce yem düzeyini artırarak kondisyon 3.0–3.5'a yükseltmek (flushing) kuzulama verimini destekler; ancak bu ırkta ikiz doğum oranı çok düşük olduğundan flushing etkisi sınırlıdır.
60 kg'da ~1.20–1.50 kg KM/gün. Fetüs rumen hacmini sıkıştırdığından yem enerji yoğunluğu artırılmalı, hacim azaltılmalıdır. Günde 0.10–0.20 kg arpa kırması eklenir. İkiz gebelik son derece nadir olduğundan standart tekiz rasyon uygulanır. E vitamini ve selenyum takviyesi bu dönemde kritiktir; Doğu Karadeniz toprakları büyük bölümünde selenyum açısından yetersizdir.
Günlük süt verimi ortalama ~0.85 lt'dir; laktasyon 135–170 gün sürer, yalnızca tekiz kuzu emzirir. 60 kg'da ~1.50–2.10 kg KM/gün. Laktasyon pik dönemi (ilk 3–4 hafta) güçlü kaba yem veya mera ile örtüştürülmelidir. Günde 0.15–0.25 kg arpa kırması ve mineral desteği verilir. Kuzu 90–105 günde sütten kesilir.
İlk 3 gün kolostrum zorunludur (vücut ağırlığının yüzde onu; doğum ağırlığı ~3.5–4.5 kg). 3. haftadan itibaren kuzu başlangıç yemi (creep feed) ve kaliteli kuru ot sunulmaya başlanır. 90 günde hedef canlı ağırlık 20–25 kg; günlük canlı ağırlık artışı 200–250 g. Doğu Karadeniz'in yağışlı ve soğuk doğum sezonunda hipotermi kuzu kayıplarının başlıca nedenidir; doğumda hızlıca kurutulmalı ve ısıtılmalıdır.
Hedef günlük canlı ağırlık artışı 200–250 g; kasaplık ağırlığı erkeklerde 45–55 kg. Karkas verimi %48–52. Yayla otlatmasıyla bitirme (otlak besi) hem et kalitesini artırır hem asidoz riskini azaltır.
Örnek rasyon(25 kg besi kuzusu)
Aşağıdaki değerler için yemsatıcınıza veya veterinerinize danışın.
İz mineraller
Vitaminler(IU = uluslararası birim)
Yılın farklı dönemlerinde dikkat edilmesi gereken besleme değişiklikleri.
Kış
Yüksek rakımlı yaylalar kasım-mayıs arası kar altındadır; hayvanlar ovalık bölgedeki kapalı barınaklarda beslenir. Kaliteli çayır kuru otu temel kaba yemdir; kuru ot kalitesi düştüğünde 0.10–0.15 kg arpa kırması eklenir. Kapalı ahır koşullarında selenyum ve E vitamini takviyesi zorunludur. Donmayan temiz su erişimi sağlanmalıdır.
Yaz
Mayıs-kasım arası yüksek yaylalara çıkılır (yaylacılık). Alpin çayır otları yüksek protein ve mineral değeriyle yaz boyunca ana yem kaynağıdır; ek tahıl takviyesine gerek kalmaz. Mineral blok yaylada serbest erişimde sunulmalıdır. Baklagil ağırlıklı yeni parsellere aç karnına ani geçişten kaçınılmalıdır.
Doğum öncesi
Kuzulama genellikle şubat-nisan dönemine denk gelir; hayvanlar bu süreçte henüz kış barınağındadır. Doğuma son 6 haftada enerji ve protein takviyesi kuzu doğum ağırlığını ve kolostrum kalitesini doğrudan etkiler. E vitamini ve selenyum takviyesi bu dönemde iki katına çıkarılmalıdır. Barınak nemli ve havadar olmalı; aşırı nem solunum yolu hastalıklarını tetikler.
