Güneydoğu Anadolu'nun sıcak ve yarı kurak ikliminde binlerce yıl içinde biçimlenmiş, Türkiye'nin birincil süt koyunu ırkı; Şanlıurfa, Gaziantep, Kilis, Hatay ve Mardin illerinde yoğun olarak yetiştirilir. Dişi 45–55 kg, erkek 60–90 kg; belirgin yağlı kuyruk yapısı et kalitesini destekler. Yerel sürülerde laktasyon başına 150–200 lt süt verir; süt yağı yüzde altı ile yedi buçuk arasındadır. Dünyanın en büyük İvesi sürüsü Şanlıurfa Ceylanpınar TİGEM bünyesinde barındırılmaktadır; 50°C'ye kadar sıcak ortama üstün uyumu ve zor Güneydoğu ekolojisinde düşük girdiden iyi verim alması en belirgin ekonomik avantajıdır.
Bu rehberde İvesi Koyunu için günde ne kadar ve ne tür yem verilmesi gerektiği, hangi yemlerin önerildiği, yaşam dönemlerine göre yem miktarları ile kış ve yaz aylarında dikkat edilmesi gerekenler anlatılmaktadır.
Günlük beslenmede kullanılması önerilen yemler ve destekleyici takviyeler.
Bakır toksisitesi
Koyun bakır birikimine son derece hassastır; sığır veya keçi minerali verilmesi kronik toksisiteye ve toplu ölümlere yol açabilir. Yalnızca koyuna özel, düşük bakır içerikli mineral kullanılmalıdır.
Mastitis
Süt ırkı olması nedeniyle meme iltihabı en sık karşılaşılan sağlık sorunlarından biridir. Temiz barınak, hijyenik sağım uygulaması, E vitamini ve selenyum takviyesi ile kondisyon takibi mastitis riskini azaltır; subklinik mastitis için düzenli meme muayenesi yapılmalıdır.
Isı stresi
Güneydoğu'nun yaz sıcakları 45–50°C'yi aşabilir; yem tüketimi ve süt verimi belirgin düşer. Gölgelik, serinletici hava akımı ve serin su en kritik yönetim unsurlarıdır. İvesi bu sıcaklıklara diğer ırklardan daha dayanıklı olmakla birlikte ekstrem sıcakta destek gerektirir.
İç parazitler (Haemonchus contortus)
İvesi ırkı kan emen mide solucanına Merino'dan daha hassastır; FAMACHA skoru ile bireysel değerlendirme ve rotasyonel mera yönetimi zorunludur. Antelmintik direnç gelişimine karşı ilaç sınıfı rotasyonu yapılmalıdır.
Yağlı kuyruk bölgesi hijyeni
Büyük yağlı kuyruk altında deri tahrişi ve nem birikimi oluşabilir; gübre kirliliğinde sinek baskısı (blowfly) riskini artırır. Kuyruğun alt bölgesi ve çevresi düzenli kontrol edilmelidir.
| Besin değeri | Aralık (en az – en çok)Aralık |
|---|---|
| Günlük kuru yem | 0.8–1.8 kg/gün |
| Protein oranı | 8–16 % |
| Enerji değeri | 8–12.5 MJ/kg kuru madde |
| Mineral değerleri(rasyonun kuru maddesinde) | |
| Kalsiyum | 0.3–0.8 % |
| Fosfor | 0.2–0.45 % |
| Magnezyum | 0.12–0.18 % |
| Sodyum | 0.08–0.14 % |
Güneydoğu Türkiye'nin en yaygın ve yüksek proteinli kaba yemi; Şanlıurfa başta olmak üzere sulama alanlarında geniş ölçekte üretilir. Süt koyunu rasyonlarının kalite kaba yem omurgasını oluşturur; yüksek protein içeriği laktasyon döneminde konsantreye olan ihtiyacı azaltır.
%16
%88
%28
Güneydoğu Anadolu'nun yaygın tahıl kaynağı; kuru madde başına yüksek enerji yoğunluğuyla laktasyon doruk ve gebelik sonu dönemde enerji açığını kapatır. Rumen propiyonat üretimini artırarak süt sentezi için gerekli glukoz öncülünü sağlar.
%11
%87
Laktasyon pik döneminde enerji ve protein dengesini tutturmak için formüle edilmiş kesif yem; arpa, kepek, pamuk tohumu küspesi ve mineral karışımından oluşur. İvesi'nin yüksek yağ içerikli sütünü desteklemek için bypass protein ve enerji kaynağı içeren koyuna özel formülasyon tercih edilmelidir.
%16
%88
Yonca ve kaba yem ağırlıklı rasyonda biriken mineral açıklarını kapatan; düşük bakır içerikli koyuna özel serbest yalama bloğu. Güneydoğu'nun yaz sıcağında terleme ve solunum yoluyla artan sodyum ve potasyum kaybını karşılar.
50 kg'da ~0.75–1.00 kg KM/gün. Kuru dönem en düşük besin talebinin yaşandığı evredir; kaliteli kuru ot yeterlidir, tahıl takviyesine gerek yoktur. Kondisyon skoru 3.0–3.5 arasında tutulmalıdır. Kuru dönem 45–60 gün olmalıdır; daha kısa kuru dönem sonraki laktasyon performansını ve meme sağlığını olumsuz etkiler. Çiftleşmeden 3–4 hafta önce yem düzeyini artırarak kondisyon 3.5'a yükseltmek (flushing) kuzulama verimini destekler.
50 kg'da ~0.90–1.10 kg KM/gün. Fetüs rumen hacmini sıkıştırdığından yem enerji yoğunluğu artırılmalı, düşük kaliteli kaba yem ve saman azaltılmalıdır. Günde 0.10–0.20 kg arpa kırması eklenir. Bu dönem kolostrum kalitesini ve kuzu doğum ağırlığını doğrudan belirler; enerji açığı ketoz ve gebelik toksemisi riskini artırır. E vitamini ve selenyum takviyesi bu dönemde iki katına çıkarılmalıdır. İvesi'de ikiz doğum düşük orandadır; tekiz rasyon standarttır.
50 kg'da ~1.25–1.75 kg KM/gün. En yüksek besin talebinin yaşandığı dönem; süt zirvesi genellikle 3–5. haftadadır. İvesi yerel sürülerde laktasyon başına 150–200 lt süt verir; süt yağı yüzde altı ile yedi buçuk arasındadır ve bu oran standart koyun sütünün belirgin üzerindedir. Yetersiz enerji vücut yağı mobilizasyonuna ve kondisyon kaybına yol açar; rasyona günde 0.20–0.35 kg süt koyunu karma yemi eklenir. Kaliteli yonca kuru otu protein temelini oluşturmalıdır. Sağım hijyeni ve meme sağlığı takibi bu dönemde en kritik yönetim unsurudur.
50 kg'da ~1.00–1.40 kg KM/gün. Süt verimi kademeli düşer; rasyon enerji yoğunluğu azaltılabilir. Vücut kondisyon puanı 3.0–3.5'a döndürülerek bir sonraki laktasyon için rezerv yenilenir. Güneydoğu'nun sıcak yaz aylarına denk gelirse yem tüketimi düşer; besleme sabah erken ve akşam geç saatlere kaydırılmalıdır. Sütten kesim ani olmamalı; kuzunun katı yem adaptasyonu izlenmeli, kademeli geçiş uygulanmalıdır.
İlk 3 gün kolostrum zorunludur; İvesi kolostrum kalitesi iyi olup yüksek yağ içeriğiyle kuzu vücut sıcaklığını erken saatlerden itibaren destekler. Doğum ağırlığı ~3.5–4.5 kg. 3. haftadan itibaren kuzu başlangıç yemi (creep feed, yüzde on altı protein) ve kaliteli kuru ot sunulmaya başlanır. 90 günde hedef canlı ağırlık 22–28 kg; günlük canlı ağırlık artışı 200–250 g. Güneydoğu'nun sıcak ikliminde yenidoğan kuzular aşırı ısıya karşı gölge ve serinletme gerektirebilir.
Hedef günlük canlı ağırlık artışı 200–280 g; kasaplık ağırlığı 35–50 kg. Karkas verimi %48–52; yağlı kuyruk et dokusuna homojen yağ dağılımı sağlayarak lezzet ve sululuk katar. Erkek kuzularda 45–50 kg'da kasaplığa gönderilmesi karkas verimliliği açısından önerilir.
Örnek rasyon(25 kg besi kuzusu)
Aşağıdaki değerler için yemsatıcınıza veya veterinerinize danışın.
İz mineraller
Vitaminler(IU = uluslararası birim)
Yılın farklı dönemlerinde dikkat edilmesi gereken besleme değişiklikleri.
Kış
Güneydoğu kışları İç Anadolu'ya göre daha ılımandır; hayvanlar açık veya yarı açık barınaklarda yonca kuru otu ve arpa kırması ile beslenir. Kış boyunca mineral blok serbest erişimde tutulmalı, A vitamini takviyesi yapılmalıdır; A vitamini kuru ve sararmış otlarda bozunur. Donmayan temiz su erişimi sağlanmalıdır.
Yaz
Güneydoğu'nun yaz sıcakları yem tüketimini yüzde on beş ile yirmi beş arasında düşürür. Besleme sabah erken (05:00–08:00) ve akşam geç (19:00–22:00) saatlere kaydırılmalı, öğle saatlerinde gölgelik ve hava akımı sağlanmalıdır. Serin ve temiz su 24 saat erişilebilir olmalıdır; İvesi yüksek sıcaklığa dayanıklıdır ancak susuzluk süt verimini anında düşürür. Korunmuş yağ içerikli konsantre ekleyerek enerji yoğunluğu artırılabilir.
Doğum öncesi
Kuzulama genellikle ocak-mart dönemine denk gelir; bu süreçte hava ılımlıdır ancak nem artışı barınak hijyenini önemli kılar. Doğuma son 6 haftada enerji ve protein takviyesi kolostrum kalitesini ve kuzu doğum ağırlığını doğrudan etkiler. E vitamini ve selenyum takviyesi bu dönemde iki katına çıkarılmalıdır. Doğum öncesi barınak kireçlenmesi ve altlık yenilenmesi yenidoğan kuzu enfeksiyonu ile mastitis riskini azaltır.
