Karadeniz kıyı şeridinin nemli ve sarp coğrafyasına özgü, Samsun, Tokat, Amasya ve Sinop illerinde yoğun olarak yetiştirilen küçük-orta çerçeveli et-yapağı ırkı; adını Tokat iline bağlı Karayaka ilçesinden almaktadır. Dişi 40–50 kg, erkek 65–80 kg. Yüz, kulak, bacak ve kuyruk bölgesindeki siyah-kahverengi leke deseni ırkın belirgin görünümünü oluşturur. Yılda 1.5–2.4 kg yapağı kırkılır; 39–43 mikron lif kalınlığıyla Türk halı ve döşeme sanayiinin birincil kaba yün kaynağı olup et kalitesiyle yerli ırklar arasında Kıvırcık'ın ardından ikinci sıraya yerleştirilmektedir.
Bu rehberde Karayaka Koyunu için günde ne kadar ve ne tür yem verilmesi gerektiği, hangi yemlerin önerildiği, yaşam dönemlerine göre yem miktarları ile kış ve yaz aylarında dikkat edilmesi gerekenler anlatılmaktadır.
Günlük beslenmede kullanılması önerilen yemler ve destekleyici takviyeler.
Bakır toksisitesi
Koyun bakır birikimine son derece hassastır; sığır veya keçi minerali verilmesi kronik toksisiteye ve toplu ölümlere yol açabilir. Yalnızca koyuna özel, düşük bakır içerikli mineral kullanılmalıdır.
Ayak çürüğü (Dichelobacter nodosus)
Karadeniz'in ıslak ve çamurlu mera koşulları tırnak çürüğüne zemin hazırlar; düzenli tırnak kontrolü ve kesimi, kuru barınak zemini ile çinko sülfat ayak banyosu koruyucu önlemlerin temelini oluşturur.
İç parazitler (Haemonchus contortus)
Nemli ve sıcak koşullar larva gelişimini hızlandırır; parazit yükü yaz mera döneminde en yüksek düzeydedir. FAMACHA skoru ile bireysel değerlendirme, rotasyonel otlatma ve ilaç sınıfı rotasyonu zorunludur.
Solunum yolu hastalıkları
Yüksek hava nemi ve barınak yoğunluğu pnömoni riskini artırır; kış barınaklarında havalandırma ve kuru altlık yönetimi kritiktir.
Selenyum eksikliği
Karadeniz topraklarının bir bölümünde selenyum düşüktür; kuzularda beyaz kas hastalığı ve erişkin koyunlarda üreme sorunlarına yol açar. Gebelik ve laktasyon döneminde selenyum takviyesi zorunludur.
| Besin değeri | Aralık (en az – en çok)Aralık |
|---|---|
| Günlük kuru yem | 0.7–1.8 kg/gün |
| Protein oranı | 8–15 % |
| Enerji değeri | 8.5–12.5 MJ/kg kuru madde |
| Mineral değerleri(rasyonun kuru maddesinde) | |
| Kalsiyum | 0.25–0.45 % |
| Fosfor | 0.15–0.28 % |
| Magnezyum | 0.08–0.15 % |
| Sodyum | 0.08–0.14 % |
Karadeniz bölgesinin bol yağışlı ve verimli çayırlarından biçilen kuru ot, kış aylarının birincil kaba yemidir. Serin iklim ve bol yağışın etkisiyle bölge çayır otu Orta Anadolu samanından belirgin biçimde daha zengin besin değeri taşır; iyi kurutulmuş ürün laktasyon döneminin protein ve enerji omurgasını oluşturur.
%10
%86
%32
Karadeniz kıyı kesimi ve yaylalarının baklagil-çayır karışık florası ilkbahardan sonbahara ana yem kaynağını oluşturur. Karayaka ırkı dik ve taşlık arazide etkin hareket yeteneği sayesinde engebeli Karadeniz parselleri verimli biçimde değerlendirir.
%13
%20
%25
Gebelik sonu ve laktasyon başında enerji açığını kapatan sınırlı tahıl takviyesi; kış kaba yem rasyonunu güçlendirir.
%11
%87
Kış kuru ot rasyonunda biriken mineral açığını kapatan; düşük bakır içerikli koyuna özel serbest yalama bloğu. Karadeniz topraklarında selenyum yetersizliği görülebileceğinden selenyum içerikli formülasyon tercih edilmelidir.
45 kg'da ~0.68–0.90 kg KM/gün. Çayır kuru otu veya mera yeterlidir; tahıl takviyesine gerek yoktur. Kondisyon skoru 2.5–3.0 arasında tutulmalıdır. Çiftleşmeden 3–4 hafta önce yem düzeyini artırarak kondisyon 3.0–3.5'a yükseltmek (flushing) kuzulama verimini destekler; Karayaka'da ikiz doğum oranı düşük olmakla birlikte flushing sürünün genel kondisyonunu iyileştirir.
45 kg'da ~0.81–0.99 kg KM/gün. Fetüs rumen hacmini sıkıştırdığından yem enerji yoğunluğu artırılmalı, düşük kaliteli kaba yem azaltılmalıdır. Günde 0.15–0.25 kg arpa kırması eklenir. Bu dönem kolostrum kalitesini ve kuzu doğum ağırlığını (3–4 kg) doğrudan belirler; enerji açığı gebelik toksemisi riskini artırır. E vitamini ve selenyum takviyesi bu dönemde iki katına çıkarılmalıdır; kuzularda beyaz kas hastalığını önler.
45 kg'da ~1.13–1.58 kg KM/gün. Günlük süt verimi 0.6–0.9 lt'dir; laktasyon 110–140 gün sürer ve süt yalnızca kuzu beslemeye yetecek düzeydedir. Süt zirvesi Karadeniz ilkbahar çayırıyla örtüştürülmelidir; taze mera laktasyon pik döneminin en değerli kaba yem kaynağıdır. Günde 0.15–0.25 kg arpa kırması ve mineral desteği verilir. Karadeniz'in yüksek neminde mastitis riski artar; meme sağlığı takibi ihmal edilmemelidir.
İlk 3 gün kolostrum zorunludur; doğum ağırlığı 3–4 kg. 2–3. haftadan itibaren kuzu başlangıç yemi (creep feed, yüzde on beş-on sekiz protein) ve kaliteli kuru ot sunulmaya başlanır. 90 günde hedef canlı ağırlık 22–28 kg; emme döneminde günlük canlı ağırlık artışı 150–200 g. Karadeniz'in ilkbahar yağışlarında yenidoğan kuzularda hipotermi ve pnömoni riski yüksektir; doğumda hızlıca kurutulmalı ve kuru barınakta tutulmalıdır.
Başlangıç ağırlığı 25–30 kg; hedef kasaplık ağırlık 40–45 kg; karkas verimi %45–46. Erkek kuzularda 60 günlük beslemede günlük canlı ağırlık artışı 270 g, dişilerde 205 g olarak ölçülmüştür. Karayaka eti lezzet kalitesiyle tanınmaktadır; mera bazlı besi et aromasını daha da belirginleştirir. Tahıl artışı asidozdan korunmak için kademeli yapılmalıdır.
Örnek rasyon(30 kg besi kuzusu)
Aşağıdaki değerler için yemsatıcınıza veya veterinerinize danışın.
İz mineraller
Vitaminler(IU = uluslararası birim)
Yılın farklı dönemlerinde dikkat edilmesi gereken besleme değişiklikleri.
Kış
Karadeniz kışları karlı ve uzundur; hayvanlar barınaklarda kaliteli çayır kuru otu ve arpa kırmasıyla beslenir. Mineral blok serbest erişimde tutulmalıdır. Donmayan temiz su erişimi sağlanmalıdır. Barınak kuru ve havadar olmalı; ıslak ve soğuk koşullarda solunum yolu hastalıkları ile ayak çürüğü riski belirgin biçimde artar. Gebelik sonu hayvanlara tahıl takviyesi bu mevsimde kritiktir.
Yaz
Mayıs-ekim arası yayla ve kıyı çayırlarının otlatıldığı en verimli mevsimdir; kaba yem kalitesi ve kantitesi yeterlidir, ek takviyeye gerek kalmaz. Mineral blok mera boyunca serbest erişimde tutulmalıdır. Baklagil ağırlıklı parsellere aç karnına ani geçişten kaçınılmalıdır. Yüksek nem iç parazit baskısını artırdığından rotasyonel otlatma ve düzenli FAMACHA takibi ihmal edilmemelidir.
Doğum öncesi
Kuzulama genellikle şubat-nisan dönemine denk gelir. Karadeniz'in bu mevsimde sergilediği yüksek nem ve soğuk, yenidoğan kuzu kayıplarının başlıca nedenidir. Doğuma son 6 haftada enerji ve protein takviyesi kolostrum kalitesini doğrudan etkiler. E vitamini ve selenyum takviyesi bu dönemde iki katına çıkarılmalıdır. Doğum yerinin kuru, sıcak ve temiz tutulmasına özen gösterilmelidir; ıslak doğum yerinde enfeksiyon ve hipotermi riski yüksektir.
