Alman Mutton Merinos koçlarıyla yerli Akkaraman ve Kıvırcık anaları çaprazlanarak Türkiye koşullarına uyarlanmış ince yün ırkı; Ankara, Konya, Eskişehir ve Afyonkarahisar illerinde yoğun olarak yetiştirilir. Dişi 55–65 kg, erkek 70–100 kg. Yılda 3.0–4.0 kg temiz yapağı kırkılır; 18–24 mikron lif kalınlığıyla Türk yerli ırkları arasında en ince yünü veren ırk olup tekstil sanayiinde yüksek değer taşır. İkizlik oranı yüzde elli ile yetmişe ulaşabilir; bu düzey ince yün ırkları arasında yüksek sayılır.
Bu rehberde Türkiye Merinosu için günde ne kadar ve ne tür yem verilmesi gerektiği, hangi yemlerin önerildiği, yaşam dönemlerine göre yem miktarları ile kış ve yaz aylarında dikkat edilmesi gerekenler anlatılmaktadır.
Günlük beslenmede kullanılması önerilen yemler ve destekleyici takviyeler.
Bakır toksisitesi
Koyun bakır birikimine hassastır; sığır veya keçi minerali verilmesi kronik toksisiteye yol açabilir. Türkiye Merinosu bakır duyarlılığı açısından orta düzeydedir; bununla birlikte 10 mg/kg KM güvenli üst sınır olarak korunmalıdır.
Lif kopması (fiber break)
Gebelik, laktasyon veya hastalık döneminde enerji ve protein açığı yaşanırsa lif büyüme bölgesinde kalıcı zayıflık noktası oluşur. Sülfürlü amino asit (metiyonin-sistein) yetersizliği başlıca nedendir; kırım öncesi 2–4 haftada protein ve mineral artırımı bu riski azaltır.
Çinko ve selenyum eksikliği
Çinko yetersizliği (5 mg/kg KM altı) kıvırcık lif yapısını bozar ve büyümeyi tamamen durdurabilir. Selenyum yetersizliği lif dayanıklılığını azaltır; İç Anadolu topraklarının büyük bölümünde selenyum düşüktür.
Gebelik toksemisi
İkiz ve üçüz gebelikte son dönem enerji yetersizliği iştahsızlık, güçsüzlük ve ölümle sonuçlanabilir; kondisyon skoru takibi ve yeterli enerji takviyesi zorunludur.
Yaz sıcağı (ısı stresi)
İç Anadolu'nun 35–40°C yazında yem tüketimi belirgin düşer, solunum hızı artar ve yapağı büyüme hızı yavaşlar; gölgelik, serin su ve gece besleme yaz yönetiminin temel unsurlarıdır.
| Besin değeri | Aralık (en az – en çok)Aralık |
|---|---|
| Günlük kuru yem | 0.9–2.1 kg/gün |
| Protein oranı | 8–16 % |
| Enerji değeri | 8.5–12 MJ/kg kuru madde |
| Mineral değerleri(rasyonun kuru maddesinde) | |
| Kalsiyum | 0.3–0.55 % |
| Fosfor | 0.2–0.35 % |
| Magnezyum | 0.12–0.18 % |
| Sodyum | 0.08–0.14 % |
İç Anadolu'nun sulamalı alanlarında geniş ölçekte üretilen yonca kuru otu, hem kış rasyonunun protein omurgasını hem de yapağı lif sentezi için gerekli sülfürlü amino asit tabanını sağlar. Yüksek protein içeriği gebelik ve laktasyon döneminde konsantreye olan ihtiyacı azaltır; yapağı kalitesi için de kritik bir yem kaynağıdır.
%16
%88
%28
İç Anadolu'nun bozkır ve step meraları ilkbahardan sonbahara ana yem kaynağını oluşturur. Türkiye Merinosu bu fakir meraları verimli değerlendirecek biçimde ıslah edilmiştir; kara iklimine ve kıraç koşullara yüksek adaptasyonu bu ırkın ayırt edici özelliklerindendir.
%10
%22
%28
Gebelik sonu ve laktasyon başında enerji açığını kapatan, besi döneminde büyüme hızını destekleyen tahıl takviyesi. İç Anadolu'nun hakim tahıl kaynağı olarak kış rasyonunda kaba yemi güçlendiren en ekonomik enerji kaynağıdır.
%11
%87
Yapağı kalitesi için kritik çinko ve selenyumu ön plana çıkaran; düşük bakır içerikli koyuna özel serbest yalama bloğu. Çinko kıvırcık lif yapısını, selenyum ise lif büyüme hızını ve dayanıklılığını doğrudan etkiler. İç Anadolu topraklarında selenyum düşüklüğü yaygın olduğundan selenyum içerikli formülasyon zorunludur.
60 kg'da ~0.90–1.20 kg KM/gün. Kuru dönem en düşük besin talebinin yaşandığı evredir; yonca kuru otu veya mera yeterlidir. Kondisyon skoru 2.5–3.0 arasında tutulmalıdır. Kritik nokta: Kuru madde ne olursa olsun protein yüzde sekizin altına düşürülmemelidir; bu eşiğin altında yapağı lif çapı incelir ve kırılganlık artar. Çiftleşmeden 3–4 hafta önce kondisyon 3.0–3.5'a yükseltmek (flushing) ikizlik oranını artırır; Türkiye Merinosu'nda ikiz doğum sık olduğundan gebelik beslemesine iyi hazırlık önemlidir.
60 kg'da ~1.08–1.32 kg KM/gün. Fetüs rumen hacmini sıkıştırdığından toplam kuru madde alımı sınırlı kalır; yem enerji yoğunluğu artırılmalı, saman ve düşük kaliteli kaba yem azaltılmalıdır. İkiz gebelikte enerji ihtiyacı tekize göre yüzde yetmiş beş artar; ketoz ve gebelik toksemisi riski yüksektir, kondisyon takibi zorunludur. Günde 0.15–0.25 kg arpa kırması eklenir. E vitamini ve selenyum takviyesi iki katına çıkarılmalıdır; kuzularda beyaz kas hastalığını ve lif kalitesizliğini önler.
60 kg'da ~1.50–2.10 kg KM/gün. Türkiye Merinosu laktasyon başına 40–80 lt süt verir; günlük verimi 0.3–0.5 lt'dir ve süt yalnızca kuzu beslemeye yeterlidir. Laktasyon zirvesi (3–5. haftalar) yonca veya kaliteli mera ile örtüştürülmelidir. Günde 0.20–0.30 kg arpa kırması ve mineral desteği verilir. İkiz emziren annelerde enerji ihtiyacı belirgin artar; kondisyon kaybını sınırlamak için kaba yem kalitesi ve miktarı artırılmalıdır. Yapağı büyümesi laktasyon döneminde de sürer; protein yetersizliği hem süt hem lif kalitesini birlikte düşürür.
İlk 3 gün kolostrum zorunludur; doğum ağırlığı 4.0–5.0 kg. 2–3. haftadan itibaren kuzu başlangıç yemi (creep feed, yüzde on beş-on yedi protein) ve kaliteli kuru ot sunulmaya başlanır. 90 günde hedef canlı ağırlık 22–28 kg; günlük canlı ağırlık artışı 200–270 g. İkiz doğum oranının yüksekliği nedeniyle ikiz kuzuların bireysel takibi kritiktir; küçük ikiz kolostrum alımı yetersiz kalabilir. İlk yapağı büyümesi bu dönemde başlar; kuzu minerali çinko ve selenyum içermelidir.
Türkiye Merinosu'nda besi birincil üretim hedefi değildir; erken elenen erkekler ve kasaplık dişiler bu döneme girer. Başlangıç ağırlığı 25–30 kg; hedef kasaplık ağırlık 40–50 kg; karkas verimi yüzde kırk beş ile kırk sekiz arasındadır. Günlük canlı ağırlık artışı 200–250 g. Besi rasyonunda protein gereksinimleri daha düşüktür; lif sentezi besi döneminde de sürdüğünden çinko ve selenyum takviyesi kesilmemelidir. Yüksek tahıl rasyonu asidoza dikkat; kademeli geçiş zorunludur.
Aşağıdaki değerler için yemsatıcınıza veya veterinerinize danışın.
İz mineraller
Vitaminler(IU = uluslararası birim)
Yılın farklı dönemlerinde dikkat edilmesi gereken besleme değişiklikleri.
Kış
İç Anadolu kışları soğuk ve uzundur; hayvanlar kapalı barınaklarda yonca kuru otu ve arpa kırmasıyla beslenir. Mineral blok serbest erişimde tutulmalıdır; A vitamini kuru otlarda bozunduğundan kış boyunca takviye önerilir. Donmayan temiz su erişimi sağlanmalıdır. Gebelik sonu kışa denk gelirse tahıl takviyesi hayati önem taşır; enerji açığında hem kolostrum hem yapağı kalitesi kalıcı biçimde bozulur.
Yaz
İç Anadolu yazı sıcak ve kurudur; yem tüketimi yüzde yirmi iki oranında düşebilir. Besleme sabah erken (05:00–08:00) ve akşam geç saatlere kaydırılmalı, gündüz gölgelik sağlanmalıdır. Serin ve temiz su her zaman erişilebilir olmalıdır; su kısıtlaması yapağı lif büyümesini anında durdurur. Yaz kırımından sonra yeni lif büyümesini desteklemek için protein ve mineral takviyesi sürdürülmelidir.
Doğum öncesi
Kuzulama genellikle ocak-mart döneminde gerçekleşir. İkizlik oranının yüksekliği nedeniyle her iki fetüsü besleyecek enerji ve protein takviyesi kritiktir; tek fetüse göre enerji ihtiyacı yüzde yetmiş beş artar. E vitamini ve selenyum takviyesi iki katına çıkarılmalıdır. Doğum yerinin temiz, kuru ve rüzgardan korunaklı olmasına özen gösterilmelidir; ikiz doğumlarda annenin her iki kuzuyu da kabullenmesini sağlamak için doğum sonrası takip zorunludur.
