Van iline bağlı Gürpınar ilçesinin Tırşin yaylasında (1700–3000 m irtifa) geliştirilmiş, Türkiye'nin nadir ve tehlike altındaki yerli ırklarından biridir. 13 kaburga kemiğiyle diğer koyun ırklarından (12 kaburga) ayrılan; beyaz vücutlu, yüz ve bacaklarda siyah işaretli, S-kıvrımlı üç bölümlü yağlı kuyruğuyla tanınan bu ırk olağanüstü sert kış iklimi dayanıklılığı ve yüksek protein içerikli süt kalitesiyle öne çıkar. Birincil kullanım et, ikincil süt ve üçüncül yapağıdır. 2007'den bu yana TAGEM ve Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi bünyesindeki NORMER koruma programları kapsamında korunmakta; 2023 itibarıyla yaklaşık 45.000 saf Norduz koyunu kayıt altındadır.
Bu rehberde Norduz Koyunu için günde ne kadar ve ne tür yem verilmesi gerektiği, hangi yemlerin önerildiği, yaşam dönemlerine göre yem miktarları ile kış ve yaz aylarında dikkat edilmesi gerekenler anlatılmaktadır.
Günlük beslenmede kullanılması önerilen yemler ve destekleyici takviyeler.
Selenyum eksikliği ve beyaz kas hastalığı
Van ve çevre illerin toprakları selenyum açısından fakir olup kuzularda nutritional myopathy (beyaz kas hastalığı), gebe koyunlarda ise doğum güçlüğü ve plasenta retansiyonuna yol açar. Doğumdan 4–6 hafta önce koyunlara selenyum-E vitamini takviyesi; kuzulara doğumda veteriner gözetiminde selenyum enjeksiyonu standarttır.
Gebelik toksemisi
Uzun ahır dönemi (4.5 ay) ile gebelik son haftaların çakışması, Van kışının sert soğuğuyla birleşince enerji negatif dengesi ciddi boyut kazanır. Düşük VKS ile kışa giren, ikiz taşıyan ve kalitesiz beslenen koyunlar en yüksek risk grubunu oluşturur; propilen glikol ve yüksek enerji takviyesiyle yönetilebilir.
Bakır toksisitesi
Tüm koyun ırklarında geçerli olmakla birlikte rasyondaki bakır 10 mg/kg KM'yi aşmamalıdır. Sığır veya keçi minerali verilmesi kronik hepatik birikimden kaynaklanan ani hemolitik krize yol açar; belirti olmaksızın ilerler ve tedavisi son derece güçtür.
Bruselloz (Brucella melitensis)
Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da diğer bölgelere kıyasla daha yüksek bruselloz prevalansı saptanmıştır. Norduz koyunu geleneksel yaylacılık sistemiyle kaynak kontrolsüz karma sürülerle temas edebilir; aşılama ve düzenli serolojik tarama programı sürdürülmelidir.
Ekinokokkoz (kist hidatik)
Doğu Anadolu'da başıboş köpek ve pastoral pratiklerin yaygınlığı nedeniyle kist hidatik endemiktir. Sürüde gezinen köpek sayısı kontrol edilmeli; köpekler düzenli antihelmintik tedavi almalıdır.
Akrabalı yetiştirme ve gen kaybı riski
Saf Norduz genofonu yaklaşık 300–500 bireylik çekirdek popülasyona dayanmakta olup akrabalık katsayısı 0.17 olarak belgelenmiştir. Pedigri kayıtları tutulmalı; NORMER ve TAGEM programları kapsamında damızlık koç rotasyonu uygulanmalıdır. Bu ırkla gerçekleştirilecek rastgele çaprazlama özgün genetik yapıyı kalıcı olarak bozar ve gen kaybı geri döndürülemez.
| Besin değeri | Aralık (en az – en çok)Aralık |
|---|---|
| Günlük kuru yem | 0.9–2 kg/gün |
| Protein oranı | 7–16 % |
| Enerji değeri | 8–12 MJ/kg kuru madde |
| Mineral değerleri(rasyonun kuru maddesinde) | |
| Kalsiyum | 0.25–0.55 % |
| Fosfor | 0.18–0.42 % |
| Magnezyum | 0.1–0.18 % |
Kış ahır döneminin temel kaba yemi; yüzde sekiz ile on iki ham protein içerir. Gürpınar bölgesinde yayladan inişin ardından başlayan yaklaşık 135 günlük (4.5 aylık) kapalı besleme için baş başına 250–350 kg yıllık stok zorunludur. Kaliteli çayır kuru otu saman oranı düşük tutulduğunda protein takviyesi ihtiyacını azaltır.
%9
%87
%32
Gebelik sonu ve laktasyon döneminde rasyonun protein değerini belirgin biçimde artıran, kesif yem ihtiyacını azaltan kaba yem kaynağıdır. Yüzde on altı ile on sekiz ham protein içerir; Van bölgesinde piyasadan temin edilebilir.
%17
%88
%28
Doğu Anadolu'nun en yaygın tahılı olarak gebelik sonu ve laktasyon başında enerji açığını kapatan temel kesif yem kaynağıdır. 7–10 günlük kademeli alıştırma süresiyle rasyona dahil edilmeli; asidoz riskine karşı kaba yemle dengeli kullanılmalıdır.
%11
%87
%6
Kış dönemi kaba yem çeşitliliği ve enerji sağlar; yüzde sekiz ile dokuz ham protein, yüzde otuz iki ile otuz sekiz kuru madde içerir. Kuru otla birlikte lif dengesi korunarak günde 1–3 kg verilebilir.
%8
%35
%22
Sürekli erişimli tuz taşı elektrolit dengesini korur ve su tüketimini destekler. Tırşin yaylasındaki yaz otlatmasında ve kış ahır döneminde önünde bulundurulmalıdır.
Van ve Doğu Anadolu toprakları selenyum bakımından fakir olduğundan selenyum (0.2–0.3 mg/kg KM) ve çinko (20–40 mg/kg KM) içeren koyuna özel mineral bloğu tüm dönemlerde zorunludur. Keçi veya sığır karışık minerali kesinlikle verilmemelidir.
Gebelik son döneminde düşük vücut kondisyon skoru (VKS 2.5 altı) taşıyan veya ikiz gebesi olan koyunlarda glikoz öncülü olarak günde 50–100 mL içirilmesi gebelik toksemisini önler. Van'ın sert kış koşullarında uzun ahır dönemine girilmesi bu riski artırır.
%0
%100
60 kg'da ~0.90–1.20 kg KM/gün. Haziran–Ekim arasında Tırşin yaylasında (yaklaşık 3000 m) serbest otlatma dönemidir; ek kesif yeme gerek yoktur. Yaz sonu vücut kondisyon skoru (VKS) 3.0–3.5 hedeflenmeli; yayladan inişte ölçülen kondisyon kışa dayanıklılık ve gebelik toksemisinden korunma için temeldir. Ekim ortasında çiftleşme öncesi flushing (ek 0.1–0.15 kg arpa kırması) ovülasyon oranını hafifçe artırabilir; ikizlik oranı yaklaşık yüzde yirmi beş olduğundan aşırı uygulamadan kaçınılmalıdır. Tuz taşı ve mineral blok yayla döneminde de önünde bulundurulmalıdır.
60 kg'da ~1.20–1.68 kg KM/gün. Kasım–Şubat döneminde ahırda tutulur. Fetüs ağırlığının yüzde seksen ile seksen beşi bu dönemde birikir; Van kışının sert soğuğu gece -20°C'nin altına inerek termoregülasyon enerji maliyetini artırır, ılıman iklim değerlerinin yüzde on ile yirmi üzerinde enerji sağlanmalıdır. Gebelik toksemisi en kritik metabolik risktir; özellikle ikiz taşıyan ve VKS 2.5'in altındaki koyunlar propilen glikol (50–100 mL/gün) ile desteklenmeli ve ayrı bölmede yönetilmelidir. Günde 0.20–0.35 kg arpa veya eşdeğer enerji kaynağı eklenir. Doğumdan 4–6 hafta önce E vitamini ve selenyum takviyesi başlatılmalıdır; Van topraklarındaki selenyum eksikliği beyaz kas hastalığını önlemek için bu takviyeyi zorunlu kılar.
60 kg'da ~1.50–2.10 kg KM/gün. Norduz sütü yüksek protein içeriğiyle (yüzde beş ile yedi) Türkiye'nin yerli ırklarından üstündür; laktasyon başına ortalama 137 lt (182 gün, ~0.75 lt/gün) verir. Birincil amaç kuzu büyütmektir; ticari sağım değil emzirme esasına dayanır. İkiz emziren annelerde enerji talebi belirgin artar; günde ek 0.1–0.2 kg arpa verilebilir. Mart–Nisan doğumlarında laktasyon Mayıs–Haziranda merayla örtüşür; otlatmaya geçişle birlikte kesif yem azaltılabilir. 4. ayın sonunda sütten kesim yapılır.
Doğumda erkek 4.3 kg, dişi 4.0 kg; 4. ay sonu sütten kesim hedefi yaklaşık 29 kg. İlk 6 saatte kolostrum zorunludur; Van'ın soğuk Mart–Nisan doğum döneminde hipotermi riski yüksektir, kuzuluk sıcaklığı ve zayıf kuzuların bireysel takibi kritiktir. 2–3. haftadan itibaren kuzu başlangıç yemi (yüzde on sekiz ile yirmi ham protein) serbest sunulur. Doğumda selenyum-E vitamini enjeksiyonu (veteriner gözetiminde) uygulanmalıdır; Doğu Anadolu selenyum eksikliği kuzularda beyaz kas hastalığına zemin hazırlar. İskelet gelişimi 2–2.5 yaşa kadar sürer; bu ırk diğer koyunlara göre daha uzun büyüme dönemine sahiptir, besi programları bu özellik dikkate alınarak planlanmalıdır.
Erkek kuzular 4. ayda sütten kesilerek besiye alınır. Başlangıç ağırlığı yaklaşık 29 kg; hedef kesim ağırlığı 40–50 kg; günlük canlı ağırlık artışı yaklaşık 279 g; karkas randımanı yüzde kırk yedi ile elli iki arasında. 13. kaburga kemiği Norduz karkasına ticari değer ve görsel farklılık katar. Arpa oranı toplam rasyonun yüzde otuzundan başlatılarak 10–14 günde yüzde kırk beş ile elli beşe yükseltilir; ani geçiş asidoza yol açar. Besi döneminde selenyum ve çinko takviyesi sürdürülmelidir. Kurban Bayramı öncesi yüksek talep gözetilerek besi programı planlanmalıdır.
Aşağıdaki değerler için yemsatıcınıza veya veterinerinize danışın.
İz mineraller
Vitaminler(IU = uluslararası birim)
Yılın farklı dönemlerinde dikkat edilmesi gereken besleme değişiklikleri.
Kış
Kasım–Mart arasındaki yaklaşık 4.5 aylık ahır dönemi Van iline özgü sert kış koşullarında geçer; gece sıcaklığı -20°C'nin altına inebilir. Termoregülasyon enerji maliyeti ılıman iklim değerlerinin yüzde on ile yirmi üzerinde tutulmalıdır. Kuru ot stoğu (250–350 kg/baş) Kasım öncesinde hazır olmalıdır; arpa ve küspe gibi enerji kaynakları Ekim sonunda depoda bulunmalıdır. Donmayan temiz su erişimi zorunludur; koyunlar çok soğuk suya isteksizlik göstererek su alımını azaltabilir ve sindirim verimliliğini düşürebilir. Ahır havalandırması sağlanmalı; kapalı ve nemli ortam solunum yolu hastalıklarına zemin hazırlar.
Yaz
Haziran–Ekim arasında Tırşin yaylasında (yaklaşık 3000 m irtifa) geleneksel yaylacılık sistemiyle serbest otlatma yapılır. Bu dönemde ek kesif yeme gerek yoktur; tuz taşı ve mineral blok serbest erişimde tutulmalıdır. Vücut kondisyon skoru (VKS) 3.0'ın altına düşmemeli; yaz sonu kondisyon kışa sağlıklı giriş için belirleyicidir. Yaylanın taşıma kapasitesi aşılmamalı; aşırı otlatma hem hayvan kondisyonunu hem de bölgenin nadir ekosistemini olumsuz etkiler.
Doğum öncesi
Norduz kuzulaması genellikle Mart–Nisan dönemine denk gelir; Van'ın geç kış ve erken ilkbahar koşullarında doğum yeri temiz, kuru ve sıcak tutulmalıdır. İkizlik oranı yaklaşık yüzde yirmi beş olduğundan doğum takibi önem taşır; her iki kuzunun ilk 6 saatte kolostrum aldığı doğrulanmalıdır. Doğumdan 4–6 hafta önce E vitamini ve selenyum takviyesi başlatılmalıdır. Hipotermi ve kolostrum yetersizliği yenidoğan ölümlerinin başlıca nedenleridir; bu risklere karşı erkenden önlem alınmalıdır.
